معرفی مراحل رشدی ذرت: از بذر تا برداشت
بهمن 21, 1404
سورگوم (Sorghum bicolor): تحلیل جامع ارزش غذایی، ترکیبات زیستفعال و کاربردهای صنعتی با تأکید بر نقش آن در امنیت غذایی و سلامت انسان
بهمن 29, 1404
اهمیت تاریخ کاشت در زراعت ذرت (Zea mays L.) و سورگوم (Sorghum bicolor L. Moench): تحلیل تطبیقی اثرات فنولوژیکی، فیزیولوژیکی و عملکردی
نویسنده: مریم نراقی
مقدمه
تأمین غذای جمعیت رو به رشد جهان که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۵۰ از مرز ۹.۵ میلیارد نفر عبور کند، در شرایط تغییرات اقلیمی و افزایش فشار بر منابع طبیعی، به یکی از چالشهای اساسی بشر تبدیل شده است . در این میان، محصولات غلات به عنوان منبع اصلی تأمین انرژی و پروتئین برای میلیونها نفر در سراسر جهان، نقشی بیبدیل در امنیت غذایی ایفا میکنند. ذرت با نام علمی Zea mays L. و سورگوم با نام علمی Sorghum bicolor (L.) Moench، دو غله مهم و راهبردی هستند که اگرچه هر دو متعلق به خانواده گندمیان (Poaceae) بوده و از نظر ریختشناسی شباهتهایی دارند، اما از جنبههای فیزیولوژیکی و پاسخ به شرایط محیطی تفاوتهای قابل توجهی نشان میدهند .
ذرت به عنوان پرمصرفترین غله جهان از نظر حجم تولید، نقش اصلی را در تأمین غذای انسان، خوراک دام و مواد اولیه صنایع مختلف ایفا میکند. این گیاه به دلیل حساسیت بالاتر به تنشهای محیطی، به شرایط بهینه کاشت و مدیریت دقیق مزرعه نیازمند است . در مقابل، سورگوم که به عنوان “شتر گیاهان” نیز شناخته میشود، به دلیل مقاومت فوقالعاده به خشکی، شوری و دمای بالا، به عنوان یک محصول استراتژیک برای کشت در مناطق حاشیهای و نامساعد مطرح شده است . با وجود این تفاوتها، هر دو گیاه در پاسخ به تاریخ کاشت، واکنشهای فنولوژیکی و فیزیولوژیکی نشان میدهند که تعیینکننده نهایی عملکرد و کیفیت محصول خواهد بود.
تاریخ کاشت به عنوان یکی از مهمترین عوامل مدیریتی زراعی، نقشی کلیدی در هماهنگسازی مراحل رشد گیاه با شرایط مساعد محیطی ایفا میکند . انتخاب تاریخ کاشت مناسب، امکان بهرهبرداری بهینه از نزولات جوی، تابش خورشید و درجهحرارتهای مطلوب را فراهم آورده و گیاه را از مواجهه با تنشهای پایانی فصل مانند خشکی، سرمازدگی یا آفات و بیماریها مصون میدارد. به عبارت دیگر، تاریخ کاشت تعیین میکند که هر یک از مراحل حیاتی رشد گیاه از جوانهزنی و سبز شدن تا گردهافشانی و پرشدن دانه، در چه شرایط اقلیمی سپری شود.
اهمیت این عامل مدیریتی زمانی دوچندان میشود که تغییرات اقلیمی موجب جابجایی فصلها، بینظمی در شروع و خاتمه بارندگیها و افزایش فراوانی رویدادهای حدی مانند خشکسالیهای میانفصل و امواج گرما شده است . مطالعات متعدد نشان دادهاند که در بسیاری از مناطق جهان، تاریخهای کاشت بهینه در دهههای اخیر دستخوش تغییر شدهاند و این روند در آینده نیز ادامه خواهد یافت . بنابراین، بازنگری در توصیههای زراعی و تطبیق تاریخ کاشت با شرایط جدید اقلیمی، برای حفظ و افزایش تولید این دو محصول راهبردی ضروری به نظر میرسد.
واکنش گیاه به تاریخ کاشت، پدیدهای پیچیده و وابسته به برهمکنش عوامل متعددی از جمله ژنوتیپ (رقم)، شرایط اقلیمی منطقه، خصوصیات خاک و مدیریت زراعی است . ارقام مختلف ذرت و سورگوم بر اساس گروههای رسیدگی (زودرس، میانرس و دیررس) و حساسیت به فتوپریود، پاسخهای متفاوتی به تاریخ کاشت نشان میدهند . از این رو، انتخاب ترکیب مناسب رقم و تاریخ کاشت برای هر منطقه اقلیمی، یک راهکار مکانمحور برای بهینهسازی تولید و افزایش تابآوری در برابر تغییرات اقلیمی محسوب میشود.
این مقاله با هدف ارائه یک تحلیل تطبیقی جامع از اهمیت تاریخ کاشت در زراعت ذرت و سورگوم، بر اساس معتبرترین منابع بینالمللی نگاشته شده است. در این بررسی، ابتدا مبانی فیزیولوژیکی و فنولوژیکی اثر تاریخ کاشت بر رشد و نمو این دو گیاه تبیین میشود. سپس، پیامدهای تأخیر در کاشت بر عملکرد دانه، اجزای عملکرد و کیفیت محصول مورد تحلیل قرار میگیرد. در ادامه، نقش انتخاب رقم در بهینهسازی تاریخ کاشت و تفاوت پاسخ ارقام زودرس و دیررس بررسی میشود. علاوه بر این، تعامل تاریخ کاشت با سایر عوامل مدیریتی مانند کود و عملیات خاکورزی مورد توجه قرار گرفته و در پایان، راهکارهای عملی برای تعیین پنجره کاشت بهینه در شرایط تغییر اقلیم ارائه میگردد. یافتههای این بررسی میتواند محققان، مروجان و کشاورزان را در اتخاذ تصمیمات آگاهانه برای بهبود بهرهوری و پایداری تولید ذرت و سورگوم یاری رساند.
بخش اول: مبانی فیزیولوژیکی و فنولوژیکی اثر تاریخ کاشت
نیازهای حرارتی و درجه-روز رشد
رشد و نمو گیاهان زراعی تابعی مستقیم از دما است و هر گیاه برای تکمیل مراحل فنولوژیکی خود به مجموع معینی از واحد حرارتی یا درجه-روز رشد (Growing Degree Days) نیاز دارد . تاریخ کاشت با تعیین زمان وقوع هر مرحله رشدی، تعیین میکند که گیاه چه مقدار از این واحدهای حرارتی را در طول فصل رشد دریافت خواهد کرد.
مطالعات روی ذرت نشان داده است که با تأخیر در کاشت، اگرچه ممکن است گیاه واحدهای حرارتی کمتری دریافت کند، اما در صورت هماهنگی با شرایط مطلوب، میتواند عملکرد بالایی تولید کند. برای مثال، در آزمایشی در عراق، ژنوتیپ پیشگام ذرت در تاریخ کاشت ۱۵ جولای با وجود دریافت کمترین واحد حرارتی (۸/۱۶۴۰ درجه-روز)، بیشترین عملکرد دانه (۸۵/۱۲ تن در هکتار) را تولید کرد . این یافته نشان میدهد که صرف کمیت واحدهای حرارتی مطرح نیست، بلکه توزیع مناسب آنها در مراحل حیاتی رشد اهمیت بیشتری دارد.
در سورگوم نیز واحدهای حرارتی دریافتی در طول فصل رشد تحت تأثیر تاریخ کاشت قرار میگیرد. ارقام زودرس سورگوم که دوره رشد کوتاهتری دارند، در تاریخهای کاشت دیرهنگام عملکرد بهتری نشان میدهند، زیرا میتوانند چرخه زندگی خود را قبل از مواجهه با تنشهای پایانی فصل کامل کنند .
تطابق مراحل رشد با شرایط محیطی مطلوب
مهمترین نقش تاریخ کاشت، هماهنگسازی مراحل حساس رشد گیاه با شرایط مساعد محیطی است. در ذرت، مرحله گردهافشانی و تشکیل دانه به شدت به دما و رطوبت حساس است. دمای بالای ۳۵ درجه سلسیوس در زمان گردهافشانی باعث کاهش شدید باروری و در نتیجه کاهش تعداد دانه در بلال میشود . کاشت به موقع، این مرحله حساس را به دورهای با دمای معتدلتر موکول میکند.
در سورگوم نیز مرحله پر شدن دانه اهمیت ویژهای دارد. کاشت دیرهنگام ممکن است دوره پرشدن دانه را با تنش خشکی انتهای فصل یا دمای پایین مواجه سازد. مطالعه در نیجریه نشان داد که ارقام زودرس سورگوم در کاشتهای اواسط اوت و اوایل سپتامبر بالاترین عملکرد را داشتند، در حالی که ارقام دیررس برای کاشتهای زودتر (اواسط جولای) مناسبتر بودند .
اثر بر طول دوره رشد و مراحل فنولوژیکی
تاریخ کاشت طول دوره رشد را از دو جنبه تحت تأثیر قرار میدهد: طول دوره کاشت تا سبز شدن و طول دوره سبز شدن تا رسیدگی. دمای پایین خاک در کاشتهای زودهنگام میتواند سبز شدن را به تأخیر اندازد، در حالی که دمای بالای کاشتهای دیرهنگام، رشد و نمو را تسریع و طول دوره پرشدن دانه را کوتاه میکند .
تحقیقات در آفریقای جنوبی نشان داد که کاشت دیرهنگام سورگوم (ژانویه) در منطقه نیمهخشک ایالت آزاد، عملکرد را به شدت کاهش داد، به طوری که عملکرد کاشت زودهنگام (دسامبر) ۱۵/۱ تن در هکتار در سال اول و ۳۹/۳ تن در هکتار در سال دوم بود، در حالی که این ارقام برای کاشت دیرهنگام به ترتیب ۴۳۴/۰ و ۹۱/۰ تن در هکتار کاهش یافت .
بخش دوم: تأثیر تاریخ کاشت بر عملکرد و اجزای عملکرد
عملکرد دانه
تحقیقات متعدد در نقاط مختلف جهان، رابطه مستقیم و معناداری بین تاریخ کاشت و عملکرد دانه ذرت و سورگوم را تأیید کردهاند. در مطالعهای جامع بر روی ذرت در آفریقای جنوبی، تأخیر در کاشت از اواسط نوامبر (کاشت اول) به اواسط دسامبر (کاشت دوم) و اواسط ژانویه (کاشت سوم)، به ترتیب باعث کاهش ۳۷/۲۳ و ۷۳/۵۳ درصدی عملکرد دانه شد .
در آزمایشی دیگر در کامرون، عملکرد ذرت در سه تاریخ کاشت ۳۰ مارس، ۱۰ آوریل و ۲۰ آوریل مقایسه شد و نتایج نشان داد که عملکرد در تاریخ کاشت اول به مراتب بیشتر از دو تاریخ دیگر بود. تیمار کود آلی-معدنی در تاریخ کاشت اول با ۶۹۸۵ کیلوگرم در هکتار، بیش از سه برابر عملکرد تیمار شاهد در تاریخ کاشت سوم (۲۰۰۹ کیلوگرم در هکتار) محصول تولید کرد .
برای سورگوم نیز نتایج مشابهی گزارش شده است. در منطقه جنگلهای بارانی نیجریه، بهترین تاریخ کاشت برای اکثر ارقام، اوایل تا اواسط اوت تعیین شد و کاشت در سپتامبر افت شدید عملکرد را به دنبال داشت . در زیمبابوه، عملکرد سورگوم در کاشت زودهنگام (۳/۳ تن در هکتار) به طور معنیداری بیشتر از کاشت دیرهنگام (۴/۰ تن در هکتار) بود .
اجزای عملکرد
کاهش عملکرد در اثر تأخیر در کاشت، ناشی از تغییر در اجزای عملکرد است. در ذرت، تعداد دانه در بلال و وزن هزار دانه دو جزء اصلی هستند که تحت تأثیر تاریخ کاشت قرار میگیرند. مطالعه در عراق نشان داد که تاریخ کاشت ۱۵ جولای منجر به بیشترین تعداد دانه در بلال (۸۸/۷۶۱ دانه) و بیشترین وزن صد دانه (۲۱/۳۸ گرم) در ژنوتیپ پیشگام شد .
در سورگوم، وزن خوشه، تعداد دانه در خوشه و وزن هزار دانه از اجزای اصلی عملکرد هستند. تأخیر در کاشت با کوتاه کردن دوره پرشدن دانه، وزن هزار دانه را کاهش میدهد. همچنین، اگر دوره گردهافشانی با دمای بالا یا خشکی همزمان شود، تعداد دانه در خوشه به شدت افت میکند .
کیفیت محصول
تاریخ کاشت علاوه بر کمیت، بر کیفیت محصول نیز تأثیر میگذارد. در ذرت، تأخیر در کاشت منجر به کاهش درصد نشاسته و افزایش درصد پروتئین دانه میشود . این تغییرات کیفی میتواند برای مصارف خاص (مانند تولید خوراک دام یا فرآوری صنعتی) حائز اهمیت باشد.
برای سورگوم، اطلاعات کمتری در مورد اثر تاریخ کاشت بر کیفیت وجود دارد، اما مطالعه در زیمبابوه نشان داد که سورگوم از نظر محتوای کلسیم و قابلیت انبارداری طولانیمدت (تا پنج سال) نسبت به ذرت برتری دارد . این ویژگیها میتواند در انتخاب تاریخ کاشت برای مصارف خاص مد نظر قرار گیرد.
بخش سوم: نقش انتخاب رقم در بهینهسازی تاریخ کاشت
تفاوت ارقام از نظر گروه رسیدگی
یکی از مهمترین عوامل در تعیین تاریخ کاشت بهینه، انتخاب رقم مناسب است. ارقام ذرت و سورگوم بر اساس طول دوره رشد به سه گروه زودرس، میانرس و دیررس تقسیم میشوند. پاسخ این گروهها به تاریخ کاشت متفاوت است.
در سورگوم، مطالعه در نیجریه نشان داد که ارقام زودرس (مانند CSR-01 و SAMSORG 17) برای کاشتهای دیرهنگام (اواسط اوت و اوایل سپتامبر) مناسبترند، در حالی که ارقام دیررس (مانند SK 5912 و Improved Deko) در کاشتهای زودهنگام (اواسط جولای تا اواسط اوت) عملکرد بهتری دارند . این یافته اهمیت تطابق طول دوره رشد رقم با طول فصل رشد باقیمانده پس از کاشت را نشان میدهد.
در ذرت نیز نتایج مشابهی گزارش شده است. ارقام زودرس به دلیل دوره رشد کوتاهتر، گزینههای مناسبتری برای کاشتهای دیرهنگام هستند، زیرا میتوانند قبل از مواجهه با سرمای زودهنگام پاییز، به رسیدگی برسند .
برهمکنش ژنوتیپ و تاریخ کاشت
تحقیقات متعدد برهمکنش معنادار بین ژنوتیپ و تاریخ کاشت را تأیید کردهاند، به این معنا که واکنش ارقام مختلف به تغییر تاریخ کاشت یکسان نیست. در مطالعه ذرت در عراق، ژنوتیپ پیشگام در تاریخ کاشت دوم بهترین عملکرد را داشت، در حالی که سایر ژنوتیپها پاسخ متفاوتی نشان دادند .
در مطالعه سورگوم در آفریقای جنوبی، در منطقه مرطوب کوازولو-ناتال، اثر تاریخ کاشت بر عملکرد معنادار نبود، اما رقم PAN8816 عملکردی ۳/۳ برابر رقم Macia داشت (۴۰/۴ در مقابل ۳۲/۱ تن در هکتار) . این یافته نشان میدهد که در برخی شرایط اقلیمی، انتخاب رقم مناسب میتواند از اهمیت بیشتری نسبت به تاریخ کاشت برخوردار باشد.
بخش چهارم: تعامل تاریخ کاشت با سایر عوامل مدیریتی
حاصلخیزی خاک و کوددهی
تاریخ کاشت با مدیریت حاصلخیزی خاک نیز تعامل دارد. مطالعه در زیمبابوه نشان داد که سبز شدن سورگوم در تیمارهای بدون کود، کمتر از ۱۵ درصد بود، در حالی که با مصرف کود، سبز شدن به بیش از ۷۰ درصد افزایش یافت. در مقابل، سبز شدن ذرت حتی بدون مصرف کود نیز بیش از ۸۰ درصد بود .
همچنین، اثر کوددهی بر عملکرد در کاشتهای زودهنگام و به موقع بیشتر از کاشتهای دیرهنگام بود. بهرهوری آب (Water Productivity) برای هر سه گیاه (ذرت، سورگوم و ارزن) در کاشت زودهنگام با افزایش کود افزایش یافت .
در مطالعه کامرون، تیمار کود آلی-معدنی در تاریخ کاشت اول بالاترین عملکرد را تولید کرد و در تمام تاریخهای کاشت، تیمارهای کوددهی بهتر از شاهد عمل کردند .
عملیات خاکورزی
اثر متقابل تاریخ کاشت و خاکورزی در مطالعه سورگوم در آفریقای جنوبی بررسی شد. در منطقه نیمهخشک ایالت آزاد، کاشت زودهنگام تحت خاکورزی مرسوم (CT) عملکرد بالاتری نسبت به کاشت دیرهنگام و خاکورزی حفاظتی (NT) داشت. عملکرد در خاکورزی مرسوم (۶۱/۲ تن در هکتار) به طور معنیداری بیشتر از خاکورزی حفاظتی (۷۰/۱ تن در هکتار) بود .
تنشهای زنده (آفات و بیماریها)
تاریخ کاشت میتواند با تغییر دوره رشد گیاه، شدت خسارت آفات و بیماریها را تحت تأثیر قرار دهد. مطالعه در زیمبابوه گزارش داد که سورگوم در برخی تاریخهای کاشت با خسارت شدید پرندگان مواجه شد و برای جلوگیری از کاهش عملکرد، محافظت از خوشهها ضروری بود .
بخش پنجم: تاریخ کاشت در شرایط تغییر اقلیم
جابجایی پنجرههای کاشت بهینه
تغییرات اقلیمی باعث تغییر در شروع و خاتمه بارندگیها و افزایش دما شده است و در نتیجه، تاریخهای کاشت بهینه سنتی ممکن است دیگر کارایی نداشته باشند. مطالعه در نیجریه با استفاده از شبیهسازی برای دوره ۱۹۸۱ تا ۲۰۱۹ نشان داد که تاریخهای کاشت بهینه بلندمدت ذرت، بین دهه ۱۹۸۰ و دوره ۲۰۱۹-۲۰۱۱ در بیشتر مناطق کشور تغییر معناداری داشته است .
در جنوب نیجریه، تاریخهای کاشت بهینه به سمت دیرتر شدن جابجا شده، در حالی که در مرکز و شمال نیجریه، این تاریخها به سمت زودتر شدن گرایش یافته است. همچنین، تغییرات در مناطق مرطوب بیشتر از مناطق خشک بود که نشاندهنده حساسیت بیشتر این مناطق به تغییرات اقلیمی است .
راهکارهای سازگاری
برای سازگاری با تغییرات اقلیمی، چندین راهکار مبتنی بر تاریخ کاشت پیشنهاد شده است:
۱. تنظیم تاریخ کاشت: تطبیق تاریخ کاشت با الگوهای جدید بارندگی و دما، سادهترین و کمهزینهترین راهکار سازگاری است.
۲. انتخاب ارقام مناسب: استفاده از ارقام زودرس در مناطقی که طول فصل رشد کوتاهتر شده است .
۳. تنوعبخشی به سبد زراعی: در شرایطی که کاشت ذرت با خطر مواجه است، جایگزینی یا تناوب آن با سورگوم مقاومتر میتواند تابآوری سیستمهای کشاورزی را افزایش دهد، هرچند مطالعه در زیمبابوه نشان داد که جایگزینی کامل ذرت با سورگوم ممکن است راهکار مناسبی نباشد .
۴. استفاده از مدیریت تلفیقی: ترکیب تاریخ کاشت بهینه با مدیریت مناسب خاک، کود و آب برای حداکثر بهرهوری .
بخش ششم: تحلیل تطبیقی ذرت و سورگوم
تفاوتهای کلیدی در پاسخ به تاریخ کاشت
ذرت و سورگوم اگرچه هر دو غلات گرمادوست هستند، تفاوتهای مهمی در پاسخ به تاریخ کاشت دارند:
۱. حساسیت به تأخیر در کاشت: ذرت نسبت به سورگوم به تأخیر در کاشت حساستر است. کاهش عملکرد ذرت در کاشتهای دیرهنگام (۵۳-۲۳ درصد) معمولاً شدیدتر از سورگوم است .
۲. دامنه تحمل: سورگوم به دلیل تحمل بالاتر به خشکی و گرما، دامنه وسیعتری از تاریخهای کاشت قابل قبول دارد .
۳. نیازهای حرارتی: نیازهای حرارتی ذرت و سورگوم متفاوت است و این تفاوت در تعیین تاریخ کاشت بهینه باید مد نظر قرار گیرد.
۴. واکنش به حاصلخیزی خاک: سورگوم برای سبز شدن و رشد اولیه به حاصلخیزی خاک وابستهتر است، در حالی که ذرت حتی در شرایط کمنهاده نیز سبز شدن قابل قبولی دارد .
نقاط قوت و ضعف هر محصول
ذرت:
- عملکرد بالقوه بالاتر در شرایط مساعد
- سبز شدن مطمئنتر حتی در خاکهای کمحاصل
- بازارپسندی و کاربردهای متنوعتر
- حساسیت بیشتر به تنش خشکی و گرما
سورگوم:
- تحمل بالاتر به خشکی و تنشهای محیطی
- پنجره کاشت وسیعتر
- قابلیت انبارداری طولانیتر محصول
- محتوای کلسیم بالاتر
- وابستگی بیشتر به حاصلخیزی خاک در مراحل اولیه
نتیجهگیری و توصیههای کاربردی
تاریخ کاشت به عنوان یکی از مهمترین عوامل مدیریتی زراعی، نقش تعیینکنندهای در موفقیت تولید ذرت و سورگوم دارد. یافتههای تحقیقات بینالمللی نشان میدهد که انتخاب تاریخ کاشت مناسب میتواند عملکرد را تا چند برابر افزایش داده و ریسک ناشی از تنشهای محیطی را کاهش دهد.
برای ذرت، کاشت زودهنگام (در پنجره بهینه هر منطقه) معمولاً بالاترین عملکرد را به دنبال دارد و تأخیر در کاشت، به ویژه تا ژانویه، باعث کاهش شدید عملکرد و کیفیت میشود. برای سورگوم، اگرچه تأخیر در کاشت نیز کاهش عملکرد به دنبال دارد، اما این کاهش معمولاً ملایمتر است و انتخاب رقم مناسب (زودرس برای کاشتهای دیرهنگام و دیررس برای کاشتهای زودهنگام) میتواند اثر منفی تأخیر در کاشت را تا حد زیادی جبران کند.
در شرایط تغییر اقلیم و جابجایی فصلها، بازنگری در توصیههای تاریخ کاشت و تطبیق آنها با شرایط جدید ضروری است. استفاده از ارقام مناسب، مدیریت تلفیقی کود و خاکورزی، و در نظر گرفتن تعاملات پیچیده بین عوامل مختلف، میتواند به کشاورزان در بهینهسازی تولید و افزایش تابآوری در برابر نوسانات اقلیمی کمک کند.
در نهایت، انتخاب بین ذرت و سورگوم و تعیین تاریخ کاشت بهینه برای هر یک، باید بر اساس شرایط محلی (اقلیم، خاک، منابع آب)، هدف تولید (مصرف انسانی، خوراک دام، مصارف صنعتی) و تحلیل اقتصادی-اجتماعی صورت پذیرد. تحقیقات بیشتر در مورد اثرات متقابل تاریخ کاشت با سایر عوامل مدیریتی و نیز پیشبینی تغییرات آینده اقلیم، برای ارائه توصیههای دقیقتر و مکانمحور ضروری است.
منابع
- Rurinda, J., Mapfumo, P., van Wijk, M. T., Mtambanengwe, F., Rufino, M. C., Chikowo, R., & Giller, K. E. (2014). Comparative assessment of maize, finger millet and sorghum for household food security in the face of increasing climatic risk. European Journal of Agronomy, *55*, 29-41. https://doi.org/10.1016/j.eja.2014.01.004
- Cao, Z. Y., Chen, Z. H., Tang, B., Zeng, Q., Guo, H. L., Shen, S., Zhou, S. L., & Huang, W. H. (2024). The effects of sowing date on maize: Phenology, morphology, and yield formation in a hot subtropical monsoon region. Field Crops Research, *309*, 109309. https://doi.org/10.1016/j.fcr.2024.109309
- Gerik, T. J., & Miller, F. R. (1984). Photoperiod and temperature effects on tropically- and temperately-adapted sorghum. Field Crops Research, *9*(C), 29-40. https://doi.org/10.1016/0378-4290(84)90004-2
- Hamd, A. H. M., & Hamza, J. H. (2024). Sustainable approach for seed stimulating and sowing date to enhance field emergence and growth of sorghum (Sorghum bicolor L. Moench). IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, *1325*(1), 012012. https://doi.org/10.1088/1755-1315/1325/1/012012
- Minoli, S., Jägermeyr, J., Asseng, S., Urfels, A., & Müller, C. (2022). Global crop yields can be lifted by timely adaptation of growing periods to climate change. Nature Communications, *13*(1), 7079. https://doi.org/10.1038/s41467-022-34411-5
- Shrestha, J., Kandel, M., & Chaudhary, A. (2018). Effects of planting time on growth, development and productivity of maize (Zea mays L.). Journal of Agriculture and Natural Resources, *1*(1), 43-50. https://doi.org/10.3126/janr.v1i1.22221
